کتاب اصول بهره وری
رشد بهرهوری به عنوان هدف نهایی هر اجتماعی مانند تمامی موضوعات بشری مستلزم به کارگیری روش های علمی است. بدون استفاده از شیوه های علمی نمی توان این پدیده ارزشمند را شناخت و نمی توان آن را بهبود بخشید. طراحی یک ساختار سازمانی مناسب به روشی علمی و قابل اتکا نیاز دارد و تدوین یک برنامه استراتژیک بدون استفاده از یک رویکرد علمی میسر نیست. نمی توان توسعه بازار یک شرکت را تنها با استفاده از تجربه محقق ساخت و یا مدیریت منابع انسانی یک وزارتخانه را به شعار یا ظواهر واگذار کرد. بهره وری نیز اگر چه خود نتیجه تمامی فعالیت های سازمان است، اما بهبود آن بدون استفاده از روش ها و الگوهای علمی مقدور نمی باشد.
بیشتر اقتصادهای نوظهور تلاش کرده اند تا همواره رشد پایداری در بهره وری تجربه کنند و این امر تنها با اتخاذ شیوه های علمی و قابل اتکا امکانپذیر است. شعارهای زیبا، برگزاری جشنواره ها، نامگذاری یک روز معین برای بهره وری، ابلاغیه های دستوری و نصب اعلامیه های تبلیغی، اگرچه بی تأثیر نیست؛ اما به هیچ وجه به تنهایی قادر به بهبود بهره وری در سطح سازمان و یا در سطح ملی نمی باشد. ضروری است تحقیق در خصوص این عنصر مهم در زندگی بشر را به علم سپرد تا محققان و اندیشمندان مدیریت، راهکارهای توسعه آن را در سازمان ها، شرکت ها، وزارتخانه ها و در نهایت در سطح ملی شناسایی کنند.
آشنایی من با مفهوم بهره وری به زمانی بر میگردد که پایان نامه کارشناسی ارشد خود را در رشته اقتصاد، با موضوع شناسایی عوامل مؤثر بر بهرهوری در یکی از بزرگترین شرکت های خودروساز کشور تدوین و ارائه کردم. در آن مطالعه پی بردم این مدیریت علمی است که می تواند بهره وری را در سطح بنگاه و در سطح ملی توسعه دهد. همچنان که برای اداره بخش منابع انسانی سازمان نیاز است تا از دانش آموختگان مدیریت با گرایش منابع انسانی بهره گرفت و در بخش بازاریابی می بایست تا از دانشآموختگان مدیریت با گرایش بازاریابی کمک گرفت، در واحدی با نام بهره وری نیز باید از دانش آموختگان مدیریت با گرایش استراتژی استفاده کرد. آنها می توانند با استفاده از رویکردهای علمی، تحلیل های دقیقی از وضعیت سازمان و محیط آن به عمل آورند و با ایجاد ساختار و فرآیندهای مناسب، مشارکت تمامی بخش های سازمان را به منظور شناسایی مناسب ترین استراتژی ها و راهکارهای بهبود بهره وری جلب کنند.
در این کتاب تلاش شده است تا روش های علمی مربوط به چهارگام مهم اندازه گیری، ارزیابی، برنامه ریزی و بهبود بهره وری ارائه و تجارب موفق چندین سازمان دولتی و خصوصی معرفی شود. رویکرد غالب در این نوشتار تئوری های مدیریت است و در کنار آن تلاش شده است تئوری های اقتصاد و مهندسی در حوزه بهره وری نیز مطرح شود. آنچه که به عنوان شواهد تجربی درطول مباحث کتاب ارائه می شود، تجارب به دست آمده از همکاری در چندین پروژه مشاوره مدیریت بهره وری است که مهم ترین آنها به شرح زیر می باشد:
- پروژه مشاوره طراحی مدل اندازه گیری بهره وری شرکت مدیریت منابع آب ایران وابسته به وزارت نیرو موضوع قرارداد شماره 91/609 از سال 1391 تا سال 1392
- پروژه مشاوره مدیریت بهره وری هولدینگ ارتباطات و بازاریابی مات قرارداد شماره 30446/289/96 از سال 1396 تا 1398
- طرح پژوهشی طراحی نظام جامع ارزیابی عملکرد صندوق بیمه کشاورزی موضوع قرارداد شماره 1010/085/72 از سال 1397 تا سال 1398
- پروژه طراحی و استقرار چرخه سنجش و بهبود بهره وری وزارت امور اقتصادی و دارایی موضوع قرارداد شماره 279055/24 از سال 1397 تا 1399
- پروژه طراحی و استقرار سامانه نرم افزاری جامع ارزیابی عملکرد صندوق بیمه کشاورزی موضوع قرارداد شماره 2007/085/82 از سال 1398 تا 1399
- پروژه مشاوره و استقرار چرخه سنجش و بهبود بهره وری در سازمان سرمایه گذاری و کمک های اقتصادی و فنی ایران موضوع قرارداد شماره 21-9680 سال 1399
- پروژه مشاوره تدوین، طراحی و استقرار سامانه اندازه گیری و بهبود بهره وری در بانک صنعت و معدن موضوع قرارداد شماره ۵۲۷۹
تجربه ثابت کرده است تا زمانی که نتایج فعالیت های علمی در سازمان به سیستم یا رویه ای منسجم تبدیل نشود، نمی توان انتظارداشت آثار آنها مستمر و پایدار باشد. در خصوص بهره وری نیز تلاش شد ضمن اجرای پروژه های فوق، سامانه ای منحصر به فرد تحت عنوان سامانه مدیریت بهره وری افق، طراحی و در برخی از سازما ن ها مانند وزارت اقتصاد مستقر گردد. در این کتاب به اقتضای مباحث از گزارش های این سامانه که مبتنی بر داده های کمی و صحیح می باشد، استفاده شده است.
کتاب اصول بهره وری در بردارنده تئوری های علمی در حوزه بهره وری و همچنین روش های کاربرد آنها می باشد و بخش های آن بر اساس چرخه کلاسیک مدیریت بهره وری تنظیم شده است. این کتاب در ده فصل و در قالب چهار بخش تنظیم شده است. بخش اول اندازه گیری بهره وری (فصول اول تا چهارم)، بخش دوم ارزیابی و برنامه ریزی بهره وری (فصول پنجم و ششم)، بخش سوم بهبود بهره وری (فصول هفتم و هشتم) و بخش پیاده سازی چرخه مدیریت بهره وری (فصول نهم و دهم).
در فصل اول با عنوان تاریخچه و تعاریف، متغیرهای کارایی، اثربخشی و بهره وری تشریح و جایگاه این عناصر در مدیریت و اقتصاد توضیح داده شده است. فصل دوم با عنوان سنجش کارایی منابع به روش های اندازه گیری و همچنین انواع شاخص های کارایی نهاده های سازمان اختصاص یافته است. در این فصل تلاش شده تا گروه بندی مناسبی برای کارایی ارائه شود. در فصل سوم با عنوان سنجش اثربخشی اجرا، رویکردهای مهم اندازهگیری اثربخشی مورد بحث قرار گرفته اند. در این فصل بر اساس نگرش سیستمی و میزان توجه به محیط سازمان، دسته بندی جدیدی از اثربخشی سازمان ارائه و برای هر یک از گونه های شناخته شده، روش های اندازهگیری همراه با نمونه های اجرایی معرفی شده است. فصل چهارم به تشریح رویکردهای کلاسیک و جامع برای اندازهگیری بهره وری اختصاص یافته است. در این فصل تلاش شده است تا جایگاه انواع روش های اندازهگیری بهره وری همراه با مثال های عینی تعیین شود.
فصل پنجم این کتاب به موضوع ارزیابی بهره وری اختصاص یافته که به معنی شناسایی نواحی دارای آسیب در سازمان است. معرفی رویکردهای ارزیابی متناسب با رویکردهای اندازهگیری بهره وری از ویژگی های ممتاز این کتاب می باشد. در فصل ششم با عنوان برنامه ریزی بهره وری، سه موضوع مهم مورد بحث قرار گرفته است. هدف گذاری بهره وری، تعیین عوامل مؤثر بر بهره وری و تعیین پروژه ها یا اقدامات بهبود بهره وری. خواننده به کمک این فصل می تواند نتایج حاصل از اندازهگیری و ارزیابی بهره وری را به اقدامات قابل اجرا در سازمان برای بهبود وضعیت کنونی تبدیل کند.
فصل هفتم این کتاب دارای مباحث بسیار مؤثری برای کنترل و ایجاد انگیزه در زمینه ارتقای بهره وری در سازمان است. در این فصل ابتدا به گروه بندی پروژه های بهره وری و همچنین سبک های کنترل این پروژه ها پرداخته شده و در نهایت دو مدل کاربردی برای تسهیم منافع حاصل از رشد بهره وری معرفی شده است. در فصل هشتم سامانه مدیریت بهره وری افق که ابزاری برای نهادینه سازی موضوع بهره وری در سازمان است به تفصیل معرفی می شود.
در فصل های نهم و دهم دو نظام نامه مدیریت بهره وری ارائه می شود که به عنوان نمونه های اجرا شده، می تواند برای نهادینه سازی نظام مدیریت بهروری در سازمان ها بسیار مفید باشد. در فصل نهم، نظام نامه بهره وری شرکت مدیریت منابع آب ایران ارائه می شود که مبتنی بر رویکرد جامع پیرس و مالی است و فصل دهم به معرفی نظام نامه بهره وری وزارت اقتصاد اختصاص یافته که بر اساس رویکرد جامع مبتنی بر فرآیند، تدوین شده است.
کتاب اصول بهره وری برای استادان و دانشجویان رشته های اقتصاد و مدیریت به عنوان یک منبع معتبر قابل استفاده می باشد و بسیار ضروری است که درسی با عنوان مدیریت بهره وری در این دو رشته تحصیلی و در مقطع کارشناسی ارشد تعریف و به عنوان یکی از دروس اصلی در نظر گرفته شود. وجوه کاربردی و مدل های کاملاً اجراشده ی کتاب می تواند برای مدیران سازما ن ها و محققان در پیاده سازی چرخه مدیریت بهره وری مفید واقع شود.
این کتاب پس از ده سال کار در حوزه بهره وری تألیف و همان طور که اشاره شد به اتکای تجارب ارزشمندی صورت گرفته است که بی شک بدون حمایت سازمان های معرفی شده به دست نمی آمد. در این مقدمه لازم است تا از مدیران مؤثر در شکل گیری این تجارب سپاس گزاری به عمل آید که به نام برخی از آنها به شرح زیر اشاره میشود:
- آقای دکتر علی عسکری معاون محترم توسعه و مدیریت منابع وزارت امور اقتصادی و دارایی
- آقای دکتر علی اکبر دلوریان زاده رئیس محترم مرکز نوسازی اداری و توسعه سرمایه انسانی وزارت اقتصاد
- آقای محمد زیوی رئیس محترم گروه بهره وری و ارزشیابی عملکرد وزارت امور اقتصادی و دارایی
- آقای علی وصال معاون محترم سابق مرکز نوسازی اداری و توسعه سرمایه انسانی
- آقای مهندس محمد حاج رسولی ها مدیر عامل سابق شرکت مدیریت منابع آب ایران
- آقای دکتر سید سعید حسینی مدیر کل محترم دفتر هیئت مدیره شرکت مدیریت منابع آب ایران
- آقای سید حسن مهدوی فر مدیرکل محترم دفتر بهبود مدیریت شرکت مدیریت منابع آب ایران
- آقای سهام الدین بهرامی مدیر عامل محترم هلدینگ ارتباطات و بازاریابی مات
- آقای دکتر محمد ابراهیم حسننژاد عضو هیئت مدیره و قائم مقام محترم مدیرعامل صندوق بیمه کشاورزی
- آقای مهندس قدرت اله نوری مدیر محترم امور بیمه کشاورزی صندوق بیمه کشاورزی
- آقای مهندس ابراهیم سورسوری رئیس محترم اداره کل برنامه ریزی و بودجه صندوق بیمه کشاورزی
- آقای دکتر فاضل سجادی مدیر محترم امور برنامه ریزی و توسعه فناوری صندوق بیمه کشاورزی
- آقای مهدی قانع مدیر کل محترم نیروی انسانی و توسعه مدیریت سازمان سرمایه گذاری و کمک های اقتصادی و فنی ایران
- آقای بهادر شاهمنصوری رئیس محترم اداره تحقیقات، برنامه ریزی و بودجه بانک صنعت و معدن
